تبلیغات
کلاس اول دبستان خوروش 4 - خلاقیت ودانش آموزان
کلاس اول دبستان خوروش 4
صفحه نخست       پست الکترونیک          تماس با ما              ATOM            جمعه های من
گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من
خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان

پرورش خلاقیت دانش آموزان

چكیده :
خلاقیت یكی از عالی ترین و پیچیده ترین فعالیت های ذهن آدمی است كه تعلیم و تربیت باید به آن توجه كند . خلاقیت نه فقط به هوش و تفكر بلكه به سازمان شخصیت فرد نیز مربوط می شود. یكی ازسؤالاتی كه در چهار دهه گذشته ذهن بسیاری از پژوهشگران و اندیشمندان تعلیم و تربیت را به خود مشغول كرده این است كه آیا می توان خلاقیت را پرورش داد؟

نتایج تحقیقات (بودو تورنس و...) نشان داده است خلاقیت كه در تمام فعالیت های فردی و گروهی انسان مشاهده می گردد. با شدت و ضعف بالقوه و پرورش پذیر در همه انسان ها وجود دارد و برای پرورش خلاقیت (سندرز و سندرز) باید به كودكان و نوجوانان امكان تفكر داد و آنان را از انجام دادن فعالیت های قالبی و از پیش تعیین شده تا حد امكان بر حذر داشت .

بر این اساس ، در این مقاله به بررسی خلاقیت در ابعاد مختلف از جمله مفهوم خلاقیت و روند تفكر خلاق ، ویژگیهای افراد خلاق ، عوامل موثر در خلاقیت ، نقش معلم در پرورش خلاقیت راه های ایجاد و پرورش خلاقیت در دانش آموزان، می پردازیم .

در بعد اول. ضمن بررسی نظرات مربیان و متخصصان تربیتی در رابطه با مفهوم خلاقیت و روند تفكر خلاق در جستجوی پاسخ به این سؤال هستیم كه آیا خلاقیت فرآیندی درونی است یا بیرونی؟ آیا مستلزم انضباط است یا خود انگیزی؟ در بعد دوم. در جستجوی خصوصیات بارز افراد خلاق هستیم و ضمن اشاره به نتایج تحقیقات مختلف به بررسی ویژگیهای شخصیتی و روانی افراد خلاق و تفاوت آن ها با افراد غیر خلاق می پردازیم . در بعد سوم. عوامل موثر در خلاقیت و تاثیر بر محتوای كتاب های درسی را ذكر كرده و عواملی كه مانع تفكر خلاق می شوند را نیز مورد بررسی قرار می دهیم. در بعد چهارم . با توجه به نقش معلم و خانواده در پرورش خلاقیت به این سوال پاسخ می دهیم كه آیا پرورش دهندگان خلاقیت باید خلاق باشند؟

معلمان باید از چه اصولی جهت افزایش مهارت خلاقیت استفاده كنند؟ نقش خانواده و شرایط محیطی در شكوفایی استعدادهای بالقوه دانش آموزان چیست؟

سرانجام ضمن اشاره به روش های متعددی كه علمای تعلیم و تربیت برای ایجاد و پرورش خلاقیت و نحوه شكوفایی استعدادهای خلاق پیشنهاد می كنند به نتایج نظرسنجی از گروهی از معلمان پرداخته و روش ها ارتقای خلاقیت و ارائه ی راهكارهای علمی از دیدگاه معلمان را مورد بررسی قرار می دهیم .

متون درسی و راهبردهای خلاقیت در راستای تولید علم

مقدمه :
خلاقیت یكی از عالی ترین و پیچیده ترین فعالیتهای ذهن آدمی است كه تعلیم و تربیت باید بدان توجه كند .
خلاقیت نه فقط به هوش و تفكر بلكه به سازمان شخصیت فرد نیز مربوط می شود. تربیت آزادانه كودك در وضعیتی كه والدین دارای علایق قوی گوناگونی باشند باعث بروز صفت خلاقیت در كودكان می‌شود. از این رو مساله تربیت كودكان و پرورش استعدادهای فطری آنان از مسایل بسیار مهمی است كه باید مورد توجه مربیان و والدین قرار گیرد و معلمان بایستی امكانات تجلی اندیشه خلاق را در مدارس فراهم آوردند و دانش آموزان به تدریج مفاهیم اساسی علوم مختلف را بیاموزند تا با مسایل زندگی، خلاقانه برخورد كنند و جهان اطراف خویش را در جهت مطلوب تغییر دهنده (1) تصاویر ذهنی كه ما به كودكان خود می دهیم، آینده آنها را شكل می بخشند. این تصاویر ذهنی بصورت پیشگویی هایی هستند كه به تحقق در می آیندو تصویر ذهنی شما میزان شاد بودن، مفید بودن و خلاق بودن كودكتان را شكل می بخشند، مطمئناً تصویر ذهنی شما برای هر یك از كودكانتان بیش از آنچه انجام می دهید و یا به آنها می گویید در رشد انگیزه خلاقیت و موفقیت آنها در آینده موثر خواهد بود.(2) یكی از سوالاتی كه در چهار دهه گذشته ذهن بسیاری از پژوهشگران و اندیشمندان تعلیم و تربیت را به خود مشغول كرده است این است كه آیا می توان خلاقیت را پرورش داد؟

نتایج تحقیق (بودو، تورنس و ...) نشان داده است خلاقیت كه در تمام فعالیتهای فردی و گروهی انسان مشاهده می گردد، با شدت و ضعف بالقوه و پرورش پذیر در همه انسانها وجود دارد و برای پرورش خلاقیت (سندرز و سندرز) باید به كودكان و نوجوانان امكان تفكر داد و آنان را از انجام دادن فعالیتهای قالبی و از پیش تعیین شده تا حد امكان بر حذر داشت .

با توجه به اینكه خلاقیت می تواند شكننده محدودیتها، بر اندازنده ناتوانیها، شكافنده ناشناخته ها و یابنده نا دانستنیها باشد این سوال مطرح می‌شود كه چه نوع تصاویری می تواند الهام بخش كودكان در انجام كارهای خلاق بوده و چگونه می توان نسلی متفكر و خلاق پرورش داد؟

پیشینه تحقیق :
بررسی پیشینه تحقیقات (مك كنین (3)، 1968، مانسفید (4) و باس، 1981،
كاتل (5) و بوچر 1968، نشان می دهد كه پیروان اصالت ذات، خلاقیت را یك توانایی و وصفت بالقوه تلقی می كردند، ولی حتی متفكران پیشرو (ترمن ( 6)، 1925، كالكس (7 ) ، 1926 ، گالتن (8)، 1869) نیز بر این باور بودند كه هر چند خلاقیت نیز مانند هوش، بعد ارثی دارد، باز هم عوامل محیطی می توانند بر این توانایی اثر بگذارند .

سندرز و سندرز (9)، در كتاب آموزش خلاقیت از طریق استعاره از طریق تاكید می كند كه برای پرورش خلاقیت باید كودكان و نوجوانان امكان تفكر داد و آنان را از انجام دادن فعالیتهای قالبی و از پیش تعیین شده تا حد امكان بر حذر داشت. در رابطه با پرورش خلاقیت، پژوهشهای (آلبیرخ (10)، 1978، محمدی (11)، 1370) نشان داده اند كه افراد خلاق به مراتب بیشتر از افراد غیر خلاق توانایی پرورش خلاقیت را در دیگران دارند .

بر این اساس در این مقاله به بررسی مفهوم خلاقیت و روند تفكر خلاق، ویژگیهای افراد خلاق، عوامل موثر در خلاقیت، نقش معلم در پرورش خلاقیت، راههای ایجاد و پرورش خلاقیت در دانش آموزان می پردازیم .

مفهوم خلاقیت و روند تفكر خلاق :
نگاهی به منابع معتبر مربوط به خلاقیت، نوآوری و تفكر خلاق نشان می دهد كه ریشه این اصطلاح در نوع و روش فكری انسان نهفته است. در حقیقت فرد خلاق كسی است كه از ذهنی جستجوگر و آفریننده برخوردار باشد .

درباره مفهوم خلاقیت تعاریف متعدد و گاه متضادی ارائه شده است ولی در مورد تعریف زیر یك اتفاق نظر كلی مشاهده شده است :
«خلاقیت توانایی فرد برای تولید ایده ها، نظریه ها، بینش ها یا اشیاء جدید و بدیع و بازسازی مجدد در علوم و سایر زمینه ها است كه توسط متخصصان، اصیل واز نظر علمی، زیبا شناسی، تكنولوژی، اجتماعی با ارزش تلقی گردد.»(ورنون 1989،ص 94 )

در قرآن نیز از آفرینندگی گاهی بر معنی تسخیر تعبیر شده است و« تسخر لكم ما فی السموات فی الارض جمیعاً» (سوره جائیه- آیه 13) یعنی خداوند بر پدیده‌های طبیعی آنچنان نیرویی بخشید كه انسان می‌تواند با قدرت تسلط و حاكمیتی كه دارد در آن تصرف نموده و هر گونه دگرگونی و سازندگی در آن بوجود آورد .

«فردریك فروبل»، یكی از مشهورترین مربیان و پرورشكاران خلاق متوجه مساله خلاقیت بوده و می‌پرسید كه آیا خلاقیت فرآیندی درونی است یا بیرونی؟ آیا مستلزم انضباط است یا خودانگیزی؟ او بر این عقیده بود كه خلاقیت یكی از مهمترین نیازهای انسان است .

امروزه‏، چهارچوب روانشناسی به ما اجازه می‌دهد كه بر این عقیده باشیم فرایند خلاقیت ذاتی نیست بلكه می‌تواند آموزش داده شود. ما از طریق آموزش می‌توانیم به كودكان یاد دهیم كه به راههای غیر معمولی فكر كنند و از طریق تفكر واگرا به بررسی مشكلات پرداخته و به راه حلهای مناسب دست یابند. مساله این است كه اجازه تفكر در این حیطه را به مربیان بدهیم كه جریان خلاقیت، جریانی از قبل ساخته شده نیست، بلكه روندی زاینده و قابل تغییر می‌باشد. (12 )
«هالپرن» خلاقیت را توانایی شكل دادن به تركیب تازه‌ای از نظرات یا ایده‌ها برای رسیدن به یك نیاز یا تحقق یك هدف می‌داند. از نظر «پركنیز» تفكر خلاق، تفكری است كه به نحوی تشكیل شده كه منجر به نتایج تازه و نو می‌شود .

به نظر «ویلیام جیمز»، همه ما توانایی و استعداد خلاقیت را داریم ولی متاسفانه در طول زندگی ودر مسیر آموزش یاد می‌گیریم كه غیر خلاق باشیم. به عبارتی در سطح كلی محیط یادگیری اعم از خانه، مدرسه و اجتماع ما را به تفكر همگرا عادت می‌دهند . (اسپرینت‌هال، 1977،ص 576) او معتقد است دوران كودكی سرآغاز شكل گیری روند تفكر خلاق محسوب می‌شود (همان منبع، ص 517 )

در دایره المعارف روانشناسی، «آیسنك، آرنولد، مای‌لی»، خلاقیت به منزله ظرفیت دیدن روابط جدید پدید آوردن، اندیشه های غیر معمول و فاصله گرفتن از الگوهای سنتی تفكر، قلمداد گردیده. در اثر «دورن » (Doron,R) و «پارو » (,Parot,F1991) خلاقیت استعداد پیچیده‌ای است متمایز از هوش و كنش وری شناختی و محتملاً تابع سیلان افكار، استدلال استقرایی، پاره‌ای از صفات ادراكی وشخصیت و نیز هوش واگرا، در حدی كه این هوش گوناگونی را حلها و فرآورده‌ها را مساعد می‌سازد. (13 )

در فرهنگ روانشناسی «پیرون » pieron ، خلاقیت چنین تعریف شده است :
خلاقیت عبارت از كنش اختراعی تخیل سازنده می‌باشد كه طبق نظریات «گتزل» و «جاكسون» چیزی سوای هوش معمولی برخی از محققان (ویلسون، 1956،كراچفیلد،1962) خلاقیت را نقطه مقابل «همنوایی» می‌دانند و به نظر آنها خلاقیت یعنی عقاید اصیل، نظریات متفاوت و نحوه متفاوت نگریستن به مسایل .

اكثر روانشناسان، آفرینندگی و حل مساله را فرایندهای مشابهی دانسته‌اند (مایر، 1930 ،تورنس،1960،دی چكو،كرافورد،1974،گانیه،1977،گیج وبرلاینر،1984). گانیه بالاترین سطح یادگیری را حل مساله می‌داند و معتقد است كه آفرینندگی نوع ویژه‌ای از حل مساله است .
«مك كینون» نیز خلاقیت را عبارت از حل مساله همرا با ماهیتی بدیع و نو می‌داند . (مامفورد و گوستافون ).

«آزوبل» (1963،ص 110-99) خلاقیت را استعداد بی همتا در یك زمینه بخصوص می‌داند و از نظر «گیلفورد» هوش و خلاقیت دو عامل فكری جداگانه تلقی شده و هوش را تفكر همگرا و خلاقیت را تفكر واگرا می‌داند. از نظر او وجه تمایز تفكر آفریننده، تفكر واگرا است كه از طریق انعطاف پذیری،اصالت و روانی می‌توان باز شناخت (سیف: روانشناسی یادگیری و تدریس ).

نظریه پردازان روان شناختی نیز عقیده دارند كه خلاقیت از حالت برانگیختگی درونی ناشی می‌شود. (كراچفیلد،1962) «دچار مس» (1968) معتقد است رفتارهایی كه از داخل بر انگیخته می‌شوند ناشی از نوعی اشتیاق برای تجربه یك امر می‌باشند: (14 )
بررسی تعاریف فوق نشان می‌دهد كه عده‌ای از آن به برانگیختگی درونی، بعضی به توانایی فرد برای تولید ایده‌های نو، برخی به توانایی حل مساله و نوعی تفكر واگرا، و نیز به نتیجه و محصول خلاقیت پرداخته‌اند .

بنابراین نتیجه می‌گیریم خلاقیت عبارتست از: توانایی مشاهده اشیاء به روشهای جدید، یادگیری از طریق تجربیات گذشته و ارتباط آن به موقعیتهای جدید، تفكر در راستای برداشتن موانع و خطوط نا متعارف، استفاده از دیدگاههای غیر سنتی برای حل مسایل، خلق و ابداع چیزی تازه و ابتكاری، طی كردن مراحلی فراتر از اطلاعات داده شده. (15 )

بدین ترتیب فرایند آموزش و یادگیری می‌تواند تفكر خلاق را پرورش دهد و افرادی كاوشكر، آفریننده، مشكل گشا، نوآور، مولد و عامل تغییر را تربیت كند .

ویژگیهای شخصیتی افراد خلاق :
پال تورنس (1998) در پاسخ به این پرسش كه ویژگیهای شخصیتی چه نقشی در خلاقیت ایفا می‌كند، گفته است شخصیت هم می‌تواند خلاقیت را آسان ‌سازد و هم مانع آن شود . ویژگیهایی از قبیل آمادگی برای خطر كردن، كنجكاوی و جستجوگری، استقلال اندیشه، پشتكار و پایداری، شهامت، استقلال رای، خودآغازگری، ابتكار، پرسشگری درباره موقعیتهای معماگونه، و در گیر شدن با امور دشوار از جمله ویژگیهای آسان ساز خلاقیت محسوب می‌شوند. او می‌گوید، هر عملی كه ما برای تشویق این گونه رفتارها انجام می‌دهیم شخص را در جهت خلاقیت بیشتر سوق می‌دهد. (سیف،1379 ).

از نظر گیلفورد (1998) ویژگیهایی از بروز خلاقیت جلوگیری می‌كنند، عبارتند از سلطه گری،منفی بافی، مقاومت ترس، عیب جویی، انتقاد از دیگران، سازشكاری، تسلیم در برابر قدرت و كمرویی. (سیف،1379،ص 599 ).

مطالعاتی كه «بارون» (1969) در زمینه شخصیت افراد خلاق انجام داده است نیز نشان می‌دهد كه آنها در مقایسه با افراد عادی خوش بین‌تر ودارای انرژی روانی و جسمی استثنایی‌اند. زندگی آنها پیچیده‌تر است و به دنبال تنش‌اند یا از طریق آزاد شدن آن احساس لذت می‌كنند. افراد خلاق، كمتر ضعیف‌النفس بوده و از مسایل و امور آگاهند . (مزلو) آنان به مسایل بنیانی علاقه‌مندند و تمایل زیادی به خطر كردن دارند .

«نیكسون» (1962)،تورنس(1966) و لی‌كاك (1979)،ضمن تحقیقاتی ویژگیهای دانش‌آموزان خلاق را چنین عنوان كرده‌اند:
1- دارای هوش كلامی و فضایی بسیار برجسته
2- دارای هوش بالاتر از سطح متوسط
3- دارای ظرفیتهای حافظه‌ای فوق‌العاده در ثبت و نگهداری وقایع مختلف
4- آمادگی جهت تجربه امور و فعالیتهای مختلف
5- استقلال فكری (استاین، 1974 ،ص 548)
6- دارا بودن رفتار مطلوب اجتماعی
7- بیان صریح و روشن (بارون، 1968 )
8- طرز فكر انتقادی، فعال و كنجكاو بودن (استرنبرگ تیلر،جان دیویی،1985)
9 - برخورداری از نوع تفكر واگرا (گیلفورد)
10- علاقه‌مند بودن به مسایل فلسفی و مذهبی
11- مقاوم، باجرئت، انتقاد پذیر و خستگی ناپذیر بودن
12- خود جوش، صادق و ساده بودن. (افروز،1365، ص 21 .)

تورنس (1989) پس از 22 سال مطالعه مستمر پیرامون ویژگیهای گروهی از كودكان، نوجوانان و جوانان (یعنی از 1985 تا 1980) به این نتیجه می‌رسد كه خمیر مایه شخصیت افراد خلاق، استقلال اندیشه و شیفتیگی فراوان آنها در برابر مساله یا فعالیت مورد علاقه‌شان است. فرد خلاق كسی است كه فكری نو ومتفاوت ارائه دهد. بالطبع احساس گریز از كانال بندیهای مشخص ذهنی، همنوا نبودن با دیگران و استقلال طلبی و آزاد اندیشی می‌تواند پایه‌های تراوش تفكر خلاق و خلق آثار نو را فراهم آورد. بقول «تورنس » خلاقیت شكافتن بن‌بست‌ها و دست دادن با فرداست.16

«هیز» (1988)، متذكر می‌شود كه افراد بسیار خلاق، اغلب بطور كامل در كار خود غرق می‌شوند. زندگینامه افراد بسیار خلاق این نكته را مورد تأكید قرار می‌دهد كه آنها برای عرضه كارهای مهم، انگیزه‌های عالی دارند و بسیار سخت كوشند .

بدین ترتیب مجموع یافته‌های تحقیقی روانشناسان در مورد انسانهای خلاق را می‌توان در 5 دسته زیر خلاصه كرد :
1- آفرینش گری و هوش
2- آگاهی و حساسیت
3- انعطاف پذیری و ابتكار
4- شك گرایی و پایداری
5- بازیگوشی فكری و شوخ طبعی
6- ناهمنوایی و اعتماد بنفس .

پژوهشهای مقدماتی «پال تورنس»، نشان می‌دهد كه دانش آموزان خلاق معمولاً با همگنان خود كمتر سازش می‌كنند، به ایده‌های خود بیشتر علاقه دارند و برای مقبول افتادن و پذیرفته شدن تلاش نمی‌كنند. آنها به علایق شدید همكلاسی‌های خود نسبت به كارهای غیر درسی و غیر ضروری با شك و تردید می‌نگرند و هم جوش نمی‌شوند. و امور جاری را متفاوت از دیگران می‌بینند. به دنبال تكالیف مشكل می‌روند و غالباً جوانب مختلف هر موضوعی را به هم ربط می‌دهند و تركیب می‌كنند .

عوامل موثر در خلاقیت و تاثیر آن بر محتوای كتب درسی :
كارل راجرز (carl Rogers) ، چگونگی عوامل موثر در خلاقیت را به طریق تحلیلی بیان كرده است و در این زمینه می‌گوید: واضح است كه خلاقیت را نمی‌توان با فشار بوجود آورد بلكه باید به آن اجازه داده شود تا ظهور كند. او معتقد است كه با فراهم كردن امنیت روانی و آزادی، احتمال ظهور خلاقیت سازنده را می‌توان افزایش داد. (17 )

«تورنس» شواهدی بدست آورد كه نشان می‌داد اوج خلاقیت در كلاس دوم ابتدائی است ولی به دلیل اقرار در مطابقت با دیگران معمولاً‌از بین می‌رود. منحنی خلاقیت بسیاری از كودكان در حدود ده سالگی افت می‌یابد و آنان هرگز خلاقیت دوره اولیه كودكی را باز نخواهند یافت. با توجه به اینكه آنان در این سن در مدرسه هستند نباید تاثیر خانواده، مدرسه، محتوای درسی، روش تدریس و شخصیت معلم را در افت خلاقیت كودكان ندیده گرفت. محتوای درسی یكی از عواملی است كه می‌تواند در مدرسه، زمینه پرورش خلاقیت را فراهم كند .

علاوه بر موضوعی كه «كارل راجرز» مطرح كرده است عوامل دیگری نیز در خلاقیت موثر هستند كه اگر بطور صحیح بكار گرفته شوند در شكوفایی خلاقیت افراد موثر خواهند بود . در این مقاله این عوامل و تاثیری را كه بر محتوای كتابهای درسی دارند مورد بررسی قرار می‌دهیم:
1- نقش اطلاعات در خلاقیت
2- انگیزش و خلاقیت
3- خلاقیت و میزان خود پذیری
4- تخیل و خلاقیت
5- خانواده و خلاقیت .

1- نقش اطلاعات در خلاقیت :
اطلاعات یكی از عوامل اساسی خلاقیت وماده خام آن است و به گفته «ویلیام»، خلاقیت مهارتی است كه اطلاعت پراكنده را به هم پیوند می‌دهد. نتایج تحقیقات «هیز» (1988) و «ویش بو» (1988) در رابطه با زندگی 76 آهنگساز و 66 شاعر مشهور نشان داده است كه هیچكدام از ایشان زودتر از پنج سال از شروع دوران شاعری و آهنگسازی خویش، شعر یا آهنگ قابل توجهی نساخته‌اند، این امر نشانه آنست كه بدون برخورداری از میزان مطلوبی از دانش نمی‌توان شاعر، نویسنده، موسیقی‌دان و یا فیزیكدان خلاق شد. (18 )

رابطه هوش و خلاقیت :
تحقیقات علمی نشان داده است كه هوش خارق‌العاده معادل با داشتن استعداد خلاقیت نیست، به عبارتی دانش آموزانی كه دارای هوش زیادند، الزاماً‌افرادی كه ابداعی ترین ایده‌ها را خلق كنند، نمی‌باشند (قاسم‌زاده، حسن، ص 17.) همچنین محققانی چون رو، (1953) و مك كنیون (1968)، ضمن بررسی هوش افراد بسیار خلاق دریافتند، آنان از مردم عادی باهوش‌ترند ولی از همكاران غیر خلاق خویش درخشان‌تر نبودند. «والدچ» و «رانكو » ضمن تایید این مطالب اظهار می‌دارند كه داشتن حداقلی از هوش، برای خلاقیت ضروری به نظر می‌رسد .

از نظر «پیاژه» بوسیله نیروهای خلاقه است كه كودك می‌تواند دورانهای مختلف اندیشه را طی می‌كند. برای اینكه عقل و هوش او رشد كند بایستی مراحل سختی را بگذراند. انباره‌ای از شواهد نشان می‌دهد كه دو شیوه یادگیری و تفكر از وظایف اختصاصی نیمكره‌های چپ و راست مغز حاصل می‌شود. قسمت چپ اطلاعات را بطور خطی، منطقی و متوالی پردازش نموده و اساساً‌ با اطلاعات شفاهی سر و كار دارد. نیمكره راست، اطلاعات را بطور غیر خطی، از طریق درك مستقیم (شهودی) و بطور همزمان پردازش نموده و با اطلاعات تصویری، شنوائی و عاطفی سر و كار دارد .

استراتژیهای تفكر كه بیشتر از ویژگی نیمكره چپ است، تحلیلی، متوالی، ومنطقی است . نیمكره چپ همچنین در درك تمایزها و تفاوتهای ظریف تخصص دارد. از آنجا كه فرایند تفكر خلاق نیاز به مقدار زیادی تفكر مربوط به هر دو نیمكره دارد، انتظار می‌رود كه هر فرد خلاق ایده‌آل كسی باشد كه بتواند وظایف اختصاصی هر دو نیمكره را به نحوی مكمل ادغام نموده و مورد استفاده قرار دهد. ولی شواهد موجود حاكی از آن است كه در انواع متعددی از آزمونهای تفكر خلاق بزرگان كه در وظایف مغزی نیمكره راست تخصص دارند، تقریباً بدون استثناء از افرادی كه شیوه ادغام دو نیمكره را بكار می‌برند، پیش می‌گیرند. چنین افرادی همچنین یادگیریهای خود را بیشتر مورد استفاده قرار می‌دهند .

2- انگیزش و خلاقیت :
انگیزش به حالات درونی ارگانیم كه موجب هدایت رفتار به سوی نوعی هدف می‌شود، اشاره می‌كند. (19) اخیراً‌برخی از روانشناسان اجتماعی (لپر، كرین، نیس بت،1973 ) انگیزش درونی را از جنبه شناختی تعریف كرده‌اند، آنها عقیده دارند، اگر افراد درك كنند كه بواسطه علاقه خود در فعالیتشان مشغول هستند، بطور درونی انگیخته می‌شوند اما اگر فعالیتهای خود را به عنوان كسب اهداف بیرونی ادراك كنند، بطور بیرونی انگیخته می‌شوند. نظریه پردازان روان شناختی عقیده دارند كه خلاقیت از حالت برانگیختگی درونی مرتبط با فعالیت بیشتر از انگیختگی بیرونی مرتبط با فرد منجر به خلاقیت می‌شود .

از نظر گیلفورد، تا زمانی كه عملی از روی عادت انجام گیرد، خلاقیتی در كار نیست ولی به مجردی كه اجرای عملی احتیاج به تدابیر جدیدی داشت، جریان خلاقیت به كار می‌افتد. (خلاقیت كودكان، ص 19 )

در برخی نوشته های هیجان انگیز بوسیله آینده نگرانی مانند، (الوین تافلر، بنیامین سینگر و فردریك پولاك) درباره وجود رابطه بسیار قوی بین انگیزه برای یادگیری و نیل به دستاوردهای خلاق از یك سو و تصویر ذهنی شخص از آینده، از سوی دیگر بحث شده است. «تافلر» معتقد است كه نحوه‌ای كه دانش‌آموز و دانشجو، آینده خود را می‌بینند با عملكرد آكادمیك آنها و نیز توانایی آنان برای زندگی، وفق دادن خود با محیط و رشد فكری آنان در یك جامعه پر تغییر ارتباط مستقیم دارد. (21 )

3- خلاقیت و میزان خود پذیری :
تعادل در میزان خود پذیری در صورتی كه سایر شرایط موجود باشد باعث می‌شود كه انسان در صدد به فعل درآوردن استعدادهای بالقوه خود از جمله خلاقیت باشد. نتایج تحقیقات «گراندال» (1954) در ارتباط با میزان خود پذیری و سازگاری اجتماعی نشان میدهد كه هم كسانی كه خود را كمتر از آنچه هستند به حساب می‌آورند و به دیگران نشان می‌دهند و هم كسانی كه خود را بیشتر از آنچه هستند به دیگران نشان می‌دهند، در زندگی اجتماعی موفق نیستند. این دو گروه در روابط انسانی دائم با مشكلاتی مواجه هستند و با هدر دادن وقت و انرژی، بازده كارهای خلاقه آنان كاهش می‌یابد .

«میچر» جهت نشان دادن رابطه خودپذیری و اضطراب نتیجه گرفت، اضطراب یكی از عوامل مهم بازدارنده جریان خلاقیت است و عواملی است كه در سازش آنها و بازده تحصیلی و خلاقیت آنان اثر سوء می‌گذارد .

4- تخیل و خلاقیت :
تخیل نوعی تفكر آزاد است و با بهره گیری از آن كه خمیر مایه خلاقیت است، دنیایی بزرگ پهناور در مقابل چشمان دانش‌آموزان گشوده می‌شود و قادر می‌گردد، آزادانه خیال پردازی كند .
به گفته یكی از روانشناسان معاصر (هارلوگ،1982)، خلاقیت شكلی از تخیل كنترل شده است كه به نوعی ابداع و نوآوری منجر می‌شود. (22 )

به نظر «فروید»، تفكر خلاق شكل عالی تخیلات آزاد و بازیهای دوره كودكی است. به عقیده او سرچشمه خلاقیت را باید در تجربیات دوره كودكی جستجو كرد. زیرا چگونگی تجارب دوران خردسالی در ظهور اندیشه‌های نو فوق‌العاده موثر است. از طرفی تجارب خلاق و تخیلی به ما فرصت می‌دهد تا به رشد استعدادهای خود برای تفكر، عمل و تبادل نظر پرداخته و بتوانیم به گسترش مهارتهای جسمی و ذهنی خود، پرورش احساسات، حواس پنجگانه، كشف ارزشها و درك فرهنگ خود و دیگران بپردازیم.(23) (كارلوس گالبن كین، 1982)

5- خانواده و خلاقیت :
بدون شك خانواده مهمترین نقش را در كنترل و هدایت تخیل و ظهور خلاقیت دارد . خانواده‌ها باید شرایط لازم جهت فعالیتهای متنوع برای كودكان را فراهم نموده و فرصتهای لازم را برای سوال كردن، كنجكاوی و كشف محیط به كودكان بدهند. تنیبه و تهدیدهای مكرر، آفت خلاقیتهای ذهن است. زمینه رشد خلاقیت در خانه زمانی فراهم می‌شود كه به كودكانتان آزادی زیادی بدهند و به آنها احترام بگذارید. از نظر عاطفی در حد اعتدال به آنها نزدیك شوید و بر روی ارزشهای اخلاقی و نه قوانین خاص تأكید نمایید. با تشویق و تایید رفتار كودك و فراهم آوردن زمینه‌های مساعد و تدارك لوازم بازیهای دلخواه او، قدرت تخیل و خلاقیت كودكان را تقویت كنید. خیالپردازیهای كودكان را سرزنش نكنید زیرا خلاقیت او را محدود می‌سازید .

مهمترین عامل در بروز خلاقیت انگیزه است و این انطباق انگیزه و استعداد تواماً در خلاقیت كارساز است. محیط اجتماعی كودكان و تایید بر روی انگیزه خلاق بسیار مفیدتر از تاكید روی استعداد می‌باشد.(24 )

خانواده خلاق به ویژگیهای درونی نظیر پای‌بندی به ارزشها، داشتن علاقه به چیزی و صراحت و رك‌گویی، بیش از ویژگیهای بیرونی نظیر خانواده خوب، حسن سلوك و كوشا بودن، اهمیت می‌دهند .

از نظر «ویلیامز» تماس فعال با محیط زیست طبیعی، اجتماعی و فرهنگی می‌تواند تاثیر ثمربخشی بر بازده خلاقیت داشته باشد، به اعتقاد او هر اندازه محیط خانوادگی و تحصیلی كودك از نظر دانستنیها و اطلاعات غنی‌تر باشد به همان اندازه بازده خلاقیت كودك بیشتر است.(25) محیطهای بیش از اندازه رسمی و بیش از اندازه آزاد برای خلاقیت نسبتاً مضرند و هرگز نخواهند توانست خلاقیت را در فرد بطور سالم بپرورانند. «پال تورنس» می‌گوید محیطی كه هم آزادی بیان و هم ارتباط سالم را تبیین كند از لحاظ پرورش خلاقیت بهترین محیط محسوب می‌شود به ویژه اگر پاداشهایی نیز برای رفتارهای خلاق در نظر گرفته شود.(26) در كنار خانواده، مدرسه نیز نقش بسیار مهمی در شكوفایی خلاقیتهای كودكان دارد .

سن ورود به مدرسه سنی بسیار بحرانی و حساس در ارتباط با خلاقیتهای ذهنی است . عواملی همچون تكالیف زیاد، تأكید بر محفوظات، اجرای برنامه‌های هماهنگ و انتظار رفتارهای یكسان از دانش‌آموزان، عدم توجه به تفاوتهای فردی، اعمال انضباط و مقررات شدید، تشویق به كسب نمرات بالا و ایجاد جو قوی، رقابتهای فردی برای ممتاز شدن و عدم شناخت یا بی‌توجهی به ویژگیهای كودكان خلاق سبب می‌شود كه قدرت تخیل و خلاقیت آنها به تدریج كاهش یابد.(27 )

عواملی كه مانع خلاقیت می‌شوند :
«گیلفورد» در این باره ویژگیهای زیر را نام برده است كه عبارتند از: سلطه‌گری، منفی‌بافی، مقاومت، ترس، عیب‌جویی، انتقاد از دیگران، سازشكاری، تسلیم در برابر قدرت كمرویی. از موانع دیگر كه بر سر راه خلاقیت دانش‌آموزان قرار دارند، عبارتند از:
1ـ عدم اعتماد به نفس
2ـ تمایل به همرنگی
3ـ عكس‌العمل منفی
4ـ حذف خیالبافی
5ـ پیش‌داوریها
6ـ ترس از انحراف وسعی در همنوایی با اجتماع
7ـ ارزش‌ها و هنجاری‌های فرهنگی .

نقش معلم در پرورش خلاقیت :
پال تورنس (1985) در تحقیقات خود به این نتیجه رسید كه خصوصیات مربی و شیوه‌های آموزش وی می‌تواند به افزایش تفكر خلاق بیانجامد. مربیانی كه از شیوه كودك ـ محور در آموزش خود استفاده می‌كنند، كودكان را نسبت به محركات محیطی پیرامون حساس می‌نمایند. از تأكید بر الگوهای قالبی اجتناب می‌ورزند و كلاس را چنان سازماندهی می‌نمایند كه محیطی تنوع و خلاق ایجاد شود. در نتیجه این روش موجب افزایش و رشد خلاقیت در كودكان می‌شود. بررسی انجام شده نشان می‌دهد معلمانی كه خودخواهان تغییر در روشهای تدریس روزانه‌شان هستند، توان یادگیری آفرینندگی را دارند. راهكارهای آموزشی خلاقیت، محیطی انباشته از كنجكاوی و تنوع می‌آفریند. «وایتهد» معتقد است كه شغل معلمی باید از یك «قاطعیت ویژه» برخوردار باشد و معلمان موفق باید بدقت بدانند كه شاگردانشان به یادگیری چه مطالبی نیاز دارند.(28 )

و این موضوع باید مبتنی بر استانداردها و اصول منطقه‌ای و مدرسه‌ای باشد و همچنین باید آگاهی كامل از سطح نسبی ومیزان استعدادها و خلاقیت دانش‌آموزان داشته باشند.(29 )
بررسی نحوه ارتباط آموزشی معلمان خلاق نشان داده كه آنها معمولاً از روشهای زیر استفاده می‌كنند :

1ـ استفاده از حواس مختلف، توجه به حواس مختلف و استفاده صحیح و بجا از آنها در فرایند یادگیری. مطالعات (بودو، 1358؛ شهرآرای، 1370) نشان داده است كه این افراد از امكانات سمعی ـ بصر ی، كامپیوتری، كانالهای ارتباطی و دیگر وسایل كمك آموزشی بیشتر بهره می‌گیرند .

2ـ استفاده از تجربه‌های مستقیم: (نقش پرورش دهندگان خلاقیت در فراهم آوردن زمینه برای دستكاری اشیاء و تجربه و آزمایش، تشویق جهت پیدا كردن راههای جدید، ترغیب فراگیران به حدس زدن جهت ابداع و نوآوری )

3ـ استفاده از روش بحث و گفتگوی آزاد و متقابل :
بكارگیری سخنان خود جوش و گفتگوی آزاد و متقابل و غیر قالبی (بودو، 1358، نلر 1369) ، تشویق فراگیران به ارائه نظرات و انتقادات خود و فراهم آوردن شرایط مناسب برای داد و ستد اجتماعی و ذهنی، پاسخ غیر مستقیم به سئوالات كنجكاوانه آنها .

4ـ استفاده از روش فعال در تدریس :
تقویت قوه خلاقیت از طریق فعالیتهای خودبخودی با تكیه بر تجربیات عینی و امكانات فراگیر، رشد و توسعه آزادی عمل و استقلال فراگیر، عدم تكیه برحافظه شناختی و تاكید بر درك و فهم، تجزیه و تحلیل، تركیب، ارزشیابی و حل مسئله در آموزشی. (روش اكتشافی)

5ـ استفاده از روش بارش مغزی یا كنكاش مغزی :
استفاده از روشهای گوناگون جهت حل مساله، دادن فرصت لازم جهت تفكر عمیق و طرح نظر خودبطور آزادانه، نقش راهنما داشتن معلم و شركت فعالانه فراگیران در جریان یادگیری .

6ـ استفاده تلفیقی از تفكر واگرا و همگرا :
ایجاد موازنه منطقی بین این دو شیوه تفكر و استفاده از آنها در كنار هم. دادن فرصت به فراگیران در جهت كسب اصول و دانش و اطلاعات در رشته‌‌های گوناگون به صورت فردی یا گروهی و فراهم ساختن زمینه مساعد برای تفكر واگرا .

7ـ توجه به تفاوتهای فردی :
دارا بودن شناخت از تفاوتهای فردی فراگیران، تطبیق محتوا و روشهای آموزشی و پرورش خلاقیت را دارند. بنابراین خلاقیت توانایی ذاتی نیست، بلكه رویكردی روش شناسانه است كه بیشتر افراد می‌توانند آن را بیاموزند. بطور خلاصه می‌توان به اصول زیر بنایی افزایش مهارت خلاقیت به ترتیب زیر اشاره كرد :
1ـ نگرش متفاوت معلم به موضوعات درسی .
2ـ استفاده از روشهای مختلف تدریس وراهكاریهای متفاوت .
3ـ تغییر در ابزار ارزشیابی و سنجش .

راههای ایجاد و پرورش خلاقیت :
علمای تعلیم و تربیت، روشهای متعددی برای آموزش خلاقیت پیشنهاد می‌كنند كه اغلب مشابه به یكدیگر است كه به برخی از آنها اشاره می‌كنیم :
1ـ احترام به عقاید عادی و غیر عادی كودكان .
2ـ طرح پرسشهای برانگیزنده و محرك .
3ـ تشخیص و تمیز استعدادهای كودكان
4ـ دادن آزادی عمل به كودكان (شكوفایی خلاقیت كودكان، ترزا آمابلی، ص 114 )
5ـ احترام به كودكان و ایمان داشتن به توانایی آنها. (تورنس، اسمیت، درو )
6ـ تشویق زیاد والدین در انجام كارهای خلاق .
7ـ حاكم بودن ارزشها نه قوانین .
8ـ داشتن تصاویر ذهنی مثبت از آینده كودكان خود .
9ـ احترام به تخیلات كودك
10ـ مشاهده اشیاء از نزدیك و دستكاری آنها .
11ـ تكمیل كردن اشیاء و امور ناقص، جملات ناتمام، داستانهای ناقص، نقاشیها و تصاویر نیمه تمام و مبهم .
12ـ تدارك فرصتهای مناسب یادگیری .
13ـ هدایت كودك به سوالات تازه .
14ـ واداشتن به كنجكاوی و كنكاشهای ذهنی .

«تورنس» اصولی برای توسعه تفكر خلاق از طریق مدرسه ارائه می‌دهد :
1ـ حساس كردن دانش‌آموزان به محركهای محیطی
2ـ تشویق به دستكاری اشیاء
3ـ تشویق عقاید نو
4ـ ایجاد جوی خلاق در كلاس
5ـ آشنا كردن كودكان با فرایند خلاقیت
6ـ ارزشیابی و تشویق یادگیری خود انگیز
7ـ ایجاد فرصت برای تفكر خلاق
8ـ گسترش انتقاد سازنده
9ـ روحیه حادثه جو داشتن
10ـ كسب شناخت در رشته‌های گوناگون
11ـ ارزشمند داشتن تفكر خلاق

نتایج نظرسنجی از تعدادی معلمان در زمینه خلاقیت :
نتایج بدست آمده از نظرات تعدادی از دبیران مجرب، در زمینه عنوان مقاله به شرح زیر می‌باشد :
- اكثراً معتقدند كه ارتباط مستقیمی بین متون درسی و خلاقیت وجود دارد و محتوای درسی در عین پربار بودن باید جالب و جذاب بوده و متناسب با نیازهای فردی و اجتماعی طراحی شود. به روز بودن مطالب درسی، نقش مهمی در ایجاد خلاقیت داشته و زمینه‌ساز و تقویت كننده آن می‌باشد .
- نحوه شناسایی دانش‌آموزان خلاق می‌تواند استفاده از روش مشاهده رفتار (یا از طریق مشاهده كارهای هنری ...) باشد.كه این از طریق درگیری ذهنی دانش‌آموز نسبت به مطالب درسی، از عملكرد دانش‌آموز و از طریق ایجاد انگیزه در آنان، طرح سوالات معلم از شاگرد و پاسخ غیر معمول شاگرد به سوالات، انجام آزمایش و احترام به عقاید كودكان امكان پذیر می‌باشد .

- و اما خصوصیات عمده معلمان خلاق را در: علاقه به مطالعه، پر تحرك بوده و فعالیت و پویایی، نوآوری در طرح درس، پشتكار و جدیت، استفاده از حداقل امكانات جهت آموزش، داشتن ابتكار در تدریس، دارا بودن اعتماد به نفس، انعطاف‌پذیری، استفاده از فعالیتهای فوق برنامه (رسمی ـ غیر رسمی)، توجه به تفاوتهای فردی دانش‌آموزان، استفاده از وسایل كمك آموزشی، منضبط بودن و دانش كافی می‌دانند .

- عوامل مانع در تفكر خلاق راعبارتند از:
1ـ مسایل مالی و معیشتی (اقتصادی)
2ـ تبعیض قایل شدن
3ـ جمود فكری
4ـ عدم استفاده از وسایل كمك آموزشی
5ـ داشتن مشكلات روحی و عاطفی
6ـ بی‌حوصلگی و كمبود امكانات
7ـ استفاده از روشهای سنتی در تدریس
8ـ تكیه بر نمره و امتحان
9ـ تفكر قالبی و همگرا .

راههای ایجاد و پرروش خلاقیت :
1ـ ایجاد انگیزه در دانش‌آموزان
2ـ درگیری ذهنی با مطالب درسی
3ـ طرح موضوعات جدید
4ـ ایجاد فضای آموزشی مناسب
5ـ بكارگیری وسایل سمعی و بصری
6ـ تشویق دانش‌آموزان به تحقیق و پژوهش
7ـ احترام به دانش‌آموزان
8ـ اهمیت دادن به فعالیتهای فوق برنامه
9ـ مطالعه و تحقیق

- نقش معلم را در پرورش خلاقیت بصورت نقش محوری و به عنوان سكان‌دار علم و دانش می‌دانند و همچنین ایجاد نمودن روحیه پژوهش دردانش‌آموزان و ایجاد انگیزه، ابتكار و تشویق دانش‌آموزان به فعالیتهای غیر كلاسی .

و بالاخره نقش تحصیلات والدین و جو عاطفی حاكم بر خانواده، وضعیت اقتصادی مطلوب خانواده، استفاده از امكانات تفریحی و رفاهی سالم، ایجاد فضای سالم و روانی در مدارس وتوجه به علایق و استعدادهای دانش‌آموزان و كمك به انجام پژوهش و تحقیق را عامل مهمی در شكوفایی استعداد دانش‌آموزان می‌دانند .

أیته محمد نژاد*






نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
          
شنبه 16 شهریور 1392
شنبه 4 فروردین 1397 03:30 ق.ظ

Truly loads of beneficial data.
usa cialis online cialis rezeptfrei sterreich cialis pills price each try it no rx cialis cialis side effects ou acheter du cialis pas cher chinese cialis 50 mg does cialis cause gout cialis 100 mg 30 tablet safe dosage for cialis
دوشنبه 28 اسفند 1396 08:48 ق.ظ

You actually mentioned this terrifically.
price cialis best cialis soft tabs for sale chinese cialis 50 mg cialis 5 mg cialis patentablauf in deutschland cialis 100 mg 30 tablet cialis efficacit cialis soft tabs for sale where do you buy cialis cialis generico lilly
دوشنبه 27 شهریور 1396 03:16 ب.ظ
It is in point of fact a nice and useful piece
of information. I am glad that you just shared this useful information with us.

Please keep us up to date like this. Thanks for sharing.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر





موضوعات
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی

دریافت كد بازی آنلاین تصادفی

كد تقویم